Kislorodli yoki xlorli oqartiruvchi — ovqat va oʻt dogʻlari uchun qaysi biri yaxshi

Xlorli oqartiruvchi dogʻning rangini ketkazadi, lekin matoning oʻziga ham zarar tegadi. Texas A&M University kir yuvish boʻyicha qoʻllanmasida uni faqat oq va rangi oqmaydigan kiyim uchun ishlatishni maslahat beradi va tez-tez qoʻllanganda u tolalarni, ayniqsa paxtani zaiflashtirishi, kiyim tezroq eskirishi haqida ogohlantiradi.

Paxta qanchalik zaiflashishini 2023-yilgi laboratoriya tajribasida tekshirishgan. Paxta matosini sanoat kir yuvish korxonasidagidek xlorli eritmada yuvishgan. Beshta yuvishdan keyinoq mato 16 % kamroq yuklamaga bardosh bergan, oʻntadan keyin 50 % kamroq, yuztadan keyin esa 80 % kamroq. Mato sargʻaygan, ushlab koʻrganda qattiqlashgan va baʼzan oddiy foydalanishda yirtilgan.

Taqqoslash uchun, oʻsha paxta matosi yuzta oddiy sanoat yuvishidan keyin mato boʻylab uzunasiga ketadigan tanda iplari boʻyicha 29 % ga, koʻndalangiga ketadigan arqoq iplari boʻyicha esa 15 % ga zaiflashgan. Tajriba muallifi paxta 20 °C dan yuqori haroratda xlorga ayniqsa zaif ekanini yozadi.

Ammo bu laboratoriyada bitta mato bilan oʻtkazilgan tajriba, undagi eritma esa uydagidek emas, kir yuvish korxonasidagidek. Biz uni uydagi kir yuvishga toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirmaymiz.

Xlorkaning boshqa noxush tomonlari ham bor. New Mexico State University qoʻllanmasida aytilishicha, u baʼzi sariq dogʻlarni yomonlashtirishi va matoni teshib qoʻyishi mumkin, suvda boʻladigan temir bilan esa zang dogʻlarini beradi. University of Kentucky qoʻllanmasiga koʻra, xlorli oqartiruvchidan keyingi zang dogʻi umuman ketmaydigan boʻlib qoladi.

Ipak, jun va spandeksli elastik matolar xlor bilan umuman oqartirilmaydi. Bu haqda universitetlarning uchala qoʻllanmasi ham yozadi.

Yoʻq, bular turli moddalar. Xlorka — aynan xlorli oqartiruvchining oʻzi, uning asosi natriy gipoxlorit. Britaniya sogʻliqni saqlash agentligi UKHSA maʼlumotlariga koʻra, maishiy vositalarda u 10 % gacha boʻladi.

Kislorodli oqartiruvchining asosi boshqa — natriy perkarbonat. Suvda u tez eriydi va natriy karbonat, yaʼni soda, hamda vodorod peroksidiga parchalanadi. Bu perkarbonat boʻyicha HERA Yevropa xavf baholashida yozilgan. Bu hisobotni perkarbonat ishlab chiqaruvchisi Solvay kompaniyasi tayyorlagan.

Kir yuvish vositalari va qoʻshimchalariga TAED oqartirish faollashtiruvchisini ham qoʻshishadi. U peroksid bilan birga yuvish eritmasida peratsetik kislota hosil qiladi, u esa dogʻlarni oksidlaydi. HERA baholashiga koʻra, Yevropa uchun odatiy 30 dan 60 °C gacha yuvishda bu oʻzgarish 15 daqiqada tugaydi.

Kislorodli oqartiruvchining zaif tomonlarini ham ochiq aytaylik. University of Kentucky qoʻllanmasida yozilishicha, xlorli oqartiruvchi kislorodlidan kuchliroq taʼsir qiladi, lekin baʼzi tolalar, boʻyoqlar va pardozlarga zarar yetkazishi mumkin. New Mexico State University qoʻllanmasida esa aytilishicha, kislorodli oqartiruvchilarning koʻpchiligi issiq suvda yaxshiroq ishlaydi.

Vodorod peroksidi ham mato uchun butunlay bezarar emas. 2023-yilgi paxta tajribasi muallifi xlor yoki vodorod peroksidi ajratadigan moddalarni mato zaiflashuvi sabablari qatorida keltiradi. Ammo 2021-yilgi boshqa laboratoriya tajribasida 3 % li peroksid past haroratdagi uy kir yuvishiga qoʻshilgan va kir rangsizlanmagan, uning uzilishga chidamliligi esa oʻzgarmagan.

Sovuq suvda. University of Kentucky qoʻllanmasi dogʻlarni guruhlarga ajratadi va oʻtni qon, tuxum va sut bilan birga oqsilli dogʻlarga kiritadi. Yangi oqsilli dogʻlar kir yuvishdan oldin kiyimni sovuq suvga solib chayqatilsa, ketadi.

Agar issiq suvdan boshlansa, u oqsilni «pishirib» qoʻyadi. Oqsil iplar tolalari orasida ivib qoladi va dogʻni ketkazish qiyinlashadi. New Mexico State University qoʻllanmasi qon, tuxum yoki ketchupning yangi dogʻlarini salqin suvda yarim soat yoki undan koʻproq ivitib, keyin ehtiyotkorlik bilan ishqalashni maslahat beradi.

Demak, futbol maydoni yoki kuzgi bogʻdan keyingi yashil tizzalar avval qaynoq suvga emas, sovuq suvli togʻoraga boradi.

Qon bilan vodorod peroksidining oʻz qiyinchiliklari bor. 2021-yilgi laboratoriya tajribasida peroksid bilan tekshirish uchun olingan barcha dogʻlar yaxshiroq ketgan, faqat qon, sut va siyoh aralashgan bittasidan tashqari. Mualliflar buni qondagi gemoglobin temirining peroksid bilan reaksiyasi bilan izohlaydi.

Oqsilli dogʻlar uchun fermentli vositalar ham bor. Kentucky qoʻllanmasi fermentlar oqsilni hazm qilishini qayd etadi va bunday vositalarni ipak va jun uchun tavsiya qilmaydi.

Dogʻlarning boshqa guruhi — taninli dogʻlar uchun qoida teskari. Ularni oʻsimliklarning oshlovchi moddalari — taninlar qoldiradi. Kentucky qoʻllanmasi ularga rezavor mevalar, jumladan klyukva, malina va qulupnay, meva sharbatlari, choy, qahva, pomidor sharbati, pivo va boshqa spirtli ichimliklar dogʻlarini kiritadi. Oʻsha qoʻllanmaga koʻra, yangi taninli dogʻlar, agar mato koʻtarsa, odatda issiq suvda yuvish vositasi bilan ketadi, eskilarini toʻliq ketkazish uchun esa oqartiruvchi kerak boʻlishi mumkin. Demak, bayram dasturxonidagi klyukva sousi va sharbat tomchilari, jinsi shimdagi oʻtdan farqli oʻlaroq, agar mato chidasa, issiq suvda yuviladi.

Dogʻ ketmaguncha mumkin emas. New Mexico State University dogʻ ketkazish boʻyicha qoʻllanmasida toʻgʻridan-toʻgʻri aytilganki, issiqlik dogʻlarni mustahkamlaydi, shuning uchun dogʻli mato dazmollanmaydi va quritish mashinasida quritilmaydi.

Tanish holat shunday koʻrinadi. Jinsi shimga shoʻrva tushdi, uni kukun bilan choʻtkada yuvishdi, quriganda esa dogʻlar yana chiqdi. Bunday kiyimni dazmollamasdan va quritgichga solmasdan, dogʻga yana bir bor ishlov bergan maʼqul.

Agar yorliq ruxsat bersa, boʻladi. Parvarish belgilari orasida uchburchak bor va Yevropa kiyim yorliqlash assotsiatsiyasi GINETEX uni shunday izohlaydi. Boʻsh uchburchak har qanday oqartiruvchiga, xlorli va kislorodliga ruxsat beradi, ikki qiya chiziqli uchburchak esa faqat kislorodliga, yaʼni xlorsiz oqartiruvchiga ruxsat beradi.

GINETEX rangli kiyimlarni, agar belgi ruxsat bermasa, kislorod bilan, shu jumladan tarkibida kislorod bor universal kir yuvish vositasi bilan oqartirmaslikni maslahat beradi, aks holda rang oʻzgarishi mumkin. AQSh universitetlari qoʻllanmalari kislorodli oqartiruvchi haqida dadilroq yozadi va uni rangli matolar uchun ham tavsiya qiladi, lekin biz ehtiyotkor variantni tutamiz va yorliqqa qaraymiz.

AQShning kiyim yorliqlari haqidagi qonuni ham ikki holatni ajratadi. Agar xlorli oqartiruvchi muntazam qoʻllanganda buyumga zarar yetkazsa, xlorsizi esa yetkazmasa, yorliqda «Zarur boʻlsa, faqat xlorsiz oqartiruvchi» deb yozilishi kerak. Agar buyumga har qanday oqartiruvchi zarar yetkazsa, «Oqartirmang» deb yoziladi.

Kislorodli oqartiruvchi bilan har qanday matoni yuvish mumkinmi, degan koʻp beriladigan savolga javob — yoʻq, har qandayini emas. Rangli kiyimlar u bilan faqat boʻsh uchburchak yoki ikki qiya chiziqli uchburchak ruxsat bersagina oqartiriladi, «Oqartirmang» yozuvi boʻlsa esa hech qanday oqartiruvchi toʻgʻri kelmaydi.